EEN INGENIEUS SCHILDER
Thea-Warrior
Voor het maken van foto's blijven de schitteringen op het mankerende doek van 'De Heilige Familie' hinderlijk. Aad fotografeert mij ernaast. Hm, een wat wijdere jas zou me eleganter staan. Mijn een meter vijfenzestig is een goede maatstaf voor het formaat van het schilderij. Voor de details dien ik de figuren in het schilderij van heel dichtbij te fotograferen.
Yes, yes, de putti in het rood houdt een gebedenboek vast en in zijn linkerhand een kleurige papegaai. De papegaai is een kenmerk van Isabella van Spanje sinds zij op 15 mei 1615 in Brussel - bij de Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zavelkerk -op het schuttersfeest de gaai heeft geschoten. Heerlijk zo'n subtiel bewijs dat het hier Isabella betreft; de papegaai is haar handtekening.
Catharina van Cauteren (2016) weet het in haar boek 'Politiek en Schilderkunst' helder en mooi te verwoorden: 'Als sinds mensenheugenis hebben gezagsdragers behoefte om zich te omringen met tekenen van hun macht. Kunst kan zichtbaarheid geven aan de kracht en het gezag waarmee de machthebber bestuurt en schept afstand met het gewone volk. Slimme heersers willen bovendien nog een dimensie meer geven aan hun uitstraling; zij willen het heden overstijgen en hun belangrijkheid voor de eeuwigheid vastleggen en exposeren. Albrecht en Isabella gebruiken schilderkunst om macht te verwerven, uit te stralen en aan te wenden; voor hun doelen: het kweken van een gehoorzame, volgzame bevolking, het stichten van een dynastie, het verwerven van de keizerskroon en het (be)vestigen van het katholieke geloof.'
Het liedboek dat het schattige engeltje vasthoudt, is erg beschadigd. Waterschade? Toch kan ik ontcijferen (met aanvulling) welk lied erin staat: HOOGLIED 4: 8, het CANTICA CANTICORUM - LIED DER LIEDEREN door Giovanni Pierluigi da Palestrina. Een lied dat Albrecht en Isabella zeker hebben gekend want aan het rooms-katholieke hof in Spanje wordt dit lied beslist uitgevoerd en gezongen. Giovanni Pierluigi, geboren in Palestrina rond 1525, is overleden in Rome op 2 februari 1594. In Rome werkt hij onder andere in de Sint-Pieter, in de Sint-Jan van Lateranen en in de Santa Maria Maggiore. Hij is tevens muziekleraar bij het Seminario Romano. Tijdens zijn leven heeft hij honderden missen, motetten en madrigalen gecomponeerd.
Het Lied der Liederen beschrijft de zuivere liefde. In de 16e en 17e eeuw een uitdrukking van de liefde tussen God en de mensen, en in het bijzonder van Jezus met de individuele gelovige. Jezus als de bruidegom en de gelovige (ook de Kerk) als de bruid, die op de jongste dag (de dag van het Laatste Oordeel) door Hem wordt opgehaald voor de bruiloft.
Het is minder een tijdgebonden allegorische lezing dan wel een oeroud religieus symbool van heelwording van wat gebroken is. Uiteindelijk zelfs van de vereniging van de menselijke Ziel met God. Na mijn analyse van de droom van Jakob zou ik nu (oktober 2025) stellen: van de relatie van God met allen die in het Goddelijke geloven. Basaal verbeeldt het lied de liefdevolle relatie van een man en een vrouw: van verkering tot seksueel verkeer in het huwelijk.
Veni de Libano sponsa mea,
veni * vera
Veni de Libano, veni Coronaberis...
de capite Amana de vertice Sanir et Hermon
de cubilibus leonem de montibus pardoru
Veni vera
Kom bij mij van den Libanon af mijn bruid,
kom * laat het waarheid wezen
Kom met mij van den Libanon af, kom steel de kroon...
Zie van den top van Amana, van den top van Sanir en van Hermon
van de woningen van de leeuwen, van de bergen van de luipaarden
Kom laat het waarheid wezen.
Dit lied bezingt de innige liefde tussen Albrecht en Isabella. In de context van memorieschilderij is het tevens een uitnodiging van Albrecht aan Isabella om zich bij hem in de hemel te voegen. Daarnaast is het een uitnodiging aan alle mensen om het bestaan van God te erkennen, om God in zichzelf te onderkennen en het Goddelijke in zichzelf - en zichzelf - lief te hebben.
In het liedboek vallen mij de sierlijke initialen dubbel op, immers ze zijn mooi maar passen niet bij de tekst van het Lied der Liederen. Eerst denk ik dat het twee T's zijn, maar als ik er meer op studeer, bezit de linkerletter onderaan een duidelijke zwarte krul: een J. Hm, dit kan de J van Jacques of Jacob zij. De rechterletter mist de krul onderaan. Is dit een I? Of toch een T? De J heeft bovenaan een dwarsbalk, dan kan dit ook gelden voor de letter I. Kan het Iordaens zijn? Telkens kom ik weer bij Jacob Iordaens uit, ook al is de uitstraling van 'De Heilige Familie' duidelijk een andere dan van 'Droom van Jakob'.
Ken trouwens geen bekende rooms-katholieke schilder wiens achternaam begint met een T, en rooms-katholiek lijkt me voor Isabella van Spanje wel een eis aan de schilder.
Engel Albrecht kijkt verlangend richting Sint-Anna; richting zijn nog levende echtgenote; richting clarisse Isabella. Wat zou hij spelen? Hm, mijn broer Henk - een begaafd musicus, gedreven antiquair en inventief begeleider in de psychiatrische en palliatieve zorg - eens vragen of hij kan zien wat Albrecht speelt.
Wat heeft de kleine Jezus in zijn linkerhand? Een rozenbottel? Voert Hij de papegaai? Het lijkt erop.
Welke spirituele betekenis hebben rozenbottels? Het wereldwijde web poneert dat rozenbottels een voltooide levenscyclus symboliseren en dat ze draaien om voltooiing, vruchtbaarheid, verrijzenis en eeuwig leven. Tevens staan ze, net als de roos, voor liefde, schoonheid en potentieel. Ze worden geassocieerd met het hartchakra en met diepe emotionele verbinding. Vanwege de doornen van de rozenbottel staan ze tevens symbool voor de verbinding tussen pijn en verlossing, sterven en leven. Jacob Iordaens heeft deze symboliek zeker gekend; anders zouden zijn schilderijen er niet zo vol mee zitten. Ik hou het op Jacques Jacob Iordaens, en aartshertogin Isabella van Spanje heeft zonder meer inspraak gehad.
Hm, als ik mijn ogen erg toeknijp, en ik van afstand kijkt, is het net of boven Maria en Sint-Anna twee heel grote figuren staan. Gaat mijn verbeeldingskracht met me op de loop?
Bronnen
- Giovanni Pierluigi da Palestrina. Op 30 maart 2023 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Pierluigi_da_Palestrina
- Hooglied 4: 8. Op 30 maart 2023 van https://www.statenvertaling.net/bijbel/hoog/4.html
- Rozenbottels. Op 21 oktober 2025 uit het AI-overzicht.
---> 398 VREEMDE VINGERS - Geklieder of Plezierig Geklier