233 DE HEILIGE LUCAS SCHILDERT DE MADONNA - DEEL 5

EEN MEESTERSTUK UIT 1432!?

Thea-Warrior

 

Waarom? Waarom is het schilderij 'De Heilige Lucas schildert de Madonna' volgens mij het meesterstuk van Rogier van der Weyden uit 1432?  Ondermeer omdat het is alsof hij al zijn vaardigheden, deskundigheid en kennis in het schilderij heeft willen integreren. Dat het energielijnenpatroon van de Onze-Lieve Vrouwekathedraal basaal de compositie meebepaalt, is meer dan geweldig. Daarbovenop bevat het schilderij enkele zeer subtiele afbeeldingen. 

 

Aan de rechterkant van het schilderij bevindt zich de Heilige Lucas... in de gewone wereld. Aan de linkerkant de Madonna... in een visioen, dus fysiek niet-bestaand in het hier en nu van de Heilige Lucas. Zoveel dubbelheid!

Met Jezus voor zich op schoot zit Maria er als Zetel der Wijsheid, als Sedes Sapientiae, zeker richting evangelist Lucas. Met haar ontblote borst zit ze er als Maria lactans; als de voedende moeder. Daarnaast is het een 'voorafbeelding' van wat haar nog te wachten staat, want na de kruisiging van Jezus zit ze aldus neer met haar gestorven zoon Jezus Christus op schoot: als Piëta. Dirk de Vos (1999) noemt haar de Maria van de Nederigheid, omdat ze lager is gezeten dan de Heilige Lucas die geknield nog boven haar uit komt. Rogier van de Weyden heeft zich goed voorbereid, want het is nota bene de Evangelist Lucas die (in Lucas hoofdstuk 1 vers 46-49) Maria over haar eigen positie laat spreken: "Mijn ziel maakt groot den Heere; en mijn geest verheugt zich in God, mijn Zaligmaker; omdat Hij de nederheid Zijner dienstmaagd heeft aangezien; want zie, van nu aan zullen mij zalig spreken al de geslachten. Want grote dingen heeft aan mij gedaan Hij, Die machtig is, en heilig is Zijn Naam."

 

Is dit het meesterstuk uit 1432 van Rogier van der Weyden?
Is dit het meesterstuk uit 1432 van Rogier van der Weyden?

Dirk de Vos (1999) schrijft dat de geknielde houding van de Heilige Lucas gelijkt op die van de Aartsengel Gabriël die aan Maria de geboorte van Jezus heeft aangekondigd. Hij heeft gelijk, Lucas heeft natuurlijk geen vleugels, maar knielt inderdaad op de manier waarop de Engel Gabriël veelvuldig in 'De Annunciatie' wordt afgebeeld. Dat Lucas een van de vier evangelisten is, blijkt uit de zwarte inktpot die aan zijn riem bungelt.

 

En dan is daar dat schitterende zijvertrek, wat een inhoud! Van boven naar beneden: een gehalveerd, gebrandschilderd, vierkant raam. Volgens De Vos (1999) staat er in azuur op zilver een (half) wapenschild op dat kan verwijzen naar het destijds door de schilders gevoerde blazoen dat meestal in zilver op azuur is.

Daaronder door een openstaand raam - boven een okerkleurig glas-in-lood-raam met ruitvormen - een kijkje naar buiten; naar een onbekend kerk- of kloostergebouw. 

 

De opengeslagen Bijbel eronder is beslist een toespeling op het evangelie van Lucas. En dan... De Vos schrijft dat het originele schilderij erg is beschadigd door afschilfering en slijtage, en ik weet dat op deze plek in de kopieën van het schilderij twee boeken liggen, maar in de donkere schaduw zie ik het gezicht van de bekwame schilder Rogier van der Weyden naar voren komen. Is 'het bovenste boek' een deel van een kaproen? Of toch niet? Loopt hij ergens onderdoor? De schilder lijkt een korte schoudermantel te dragen. Een kunstschildersoutfit!? Hangt er een sieraad op zijn borstkas? Op zich lijkt het alsof hier de Heilige Jozef achter de os in de stal van Bethlehem staat... daar waar Jezus is geboren. Het is net of 'het lichaam van Rogier van der Weyden' op het schilderij als het ware overgaat in de kop van de os of stier - of van het kalf of rund. Als zijn symboolgestalte hoort het rund bij de Evangelist Lucas. Ik vind het een geweldige verzameling daar in dat zijvertrek; in de sjamanisme traditie behelst de Stier de Kracht van het Noorden; van het Zilverwitte Licht van Maan en Sterren; van de inspiratie.

 

Rogier van der Weyden (ca.1460). Portret van een Dame
Rogier van der Weyden (ca.1460). Portret van een Dame

Daaronder lijkt een boekrol, banderol of schriftrol naar beneden te krullen. Althans zo wordt erover geschreven, maar volgens mij is het geen schriftrol maar een ceintuur, tenminste als ik de afbeelding goed bekijk, zit er een weefstructuur in.

De ceintuur lijkt wat op de ceintuur welke Rogier van der Weyden in zijn 'Portret van een Dame' heeft weergegeven. Zit er nog een gesp aan de crème ceintuur? Bij de onderste krul? Daar waar de kop van een dier naar buiten lijkt te kijken?

In de kopieën van 'De Heilige Lucas schildert de Madonna' eindigt de (ceintuur-)band aan de bovenkant behoorlijk recht. In het origineel lijkt de band wat afgevreten, alsof het kalf erop heeft zitten kauwen. De bovenkant van de eerste, grote welving van de ceintuur lijkt een schildersblazoen verwerkt te zijn; een wapenschild met daarop drie kleine wapenschilden. Weliswaar in ton-sur-ton, maar toch. 

 

Is er een band gebroken... ik geloof het wel. Volgens het wereldwijde web wordt Robert Campin, de leermeester die volgens mij door zijn apprentis Rogier als model voor Sint-Lucas is genomen, eind jaren twintig en begin jaren dertig van de vijftiende eeuw door de stedelijke autoriteiten van Doornik zwaar vervolgd. Mogelijk omdat zij hem zijn samenwerking in het midden van de jaren twintig met het alweer neergeslagen meer democratische bewind in Doornik kwalijk nemen. 

In het kader van die vervolgingen wordt Robert Campin, de dag voordat Rogier van der Weyden als vrijmeester wordt erkend, veroordeeld voor overspel omdat hij, getrouwd met Elisabeth van Stockhem, samenleeft met Laurence Polette. Campin wordt veroordeeld en krijgt de zeer zware straf van één jaar ballingschap opgelegd. Ik neem aan dat de hele gang van zaken van grote invloed is geweest op de medewerkers in zijn atelier... dus ook op zijn leerling Rogier van der Weyden.

 

Genoemde veroordeling brengt me bij de rechterschoen van de Heilige Lucas. De schoen die aan de achterkant van zijn kleding bijna tegen de muur aankomt. Volgens mij is het geen schoen, maar een persoon die in een bank zit. Hij heeft een enigszins hoge hoed op, een rijkversierde cape en op zijn borst een wit kruis. Wie is het? Wie 'verdient' er een plek onder de rechtervoet van... Robert Campin? Is er iemand die hij - en met hem zijn medewerker Rogier van der Weyden - wel zou willen vermorzelen?

 

Bronnen

- Afbeelding 'De Heilige Lucas schildert de Madonna'. Van der Weyden, R. (ca.1440). Publiek domein, via Wikimedia Commons. 

Op 1 december 2020 van https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Weyden_madonna_1440.jpg

- Afbeelding 'Portret van een Dame'. Van der Weyden, R. (ca. 1460). Washington: National Gallery of Art.Publiek domein, via Wikimedia Commons.

Op 5 juni 2021 van https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rogier_van_der_Weyden_-_Portrait_of_a_Lady_-_Google_Art_Project.jpg

- De Vos, D. (1999). Rogier van der Weyden. Antwerpen: Mercatorfonds

- Lucas (evangelist). Op 31 mei 2021 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Lucas_(evangelist)

- Lucas 1: 46-49. Op 5 juni 2021 van https://www.statenvertaling.net/bijbel/luka/1.html 

- Robert Campin. Op 5 juni 2021 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Robert_Campin

- Rogier van der Weyden. Op 5 juni 2021 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Rogier_van_der_Weyden

- Uitsneden 'zijvertrek'. Uit 'De Heilige Lucas schildert de Madonna' van Rogier van der Weyden (ca. 1440).

 

Linken

---> Rogier van der Weyden - Portret van een Dame

 

---> 234 OMWEGEN DOOR EUROPA - Het broeit en gist

---> LIEFDE 2020 CT Inhoud

---> QUEESTE

---> HOME