423 JACQUES JACOB IORDAENS IN 1651

DOORHEEN ALLE ELLENDE

Thea-Warrior

 

De eerste vijfenvijftig jaar van zijn leven heeft Jacob Iordaens, als ingezetene van Antwerpen, doorgebracht in de Tachtigjarige Oorlog (1566-1648). 

Het veertien maanden durende Beleg van Antwerpen, door de Spaansen in de jaren 1584-1585, dat eindigt met de Val van Antwerpen is van voor zijn geboorte (19 mei 1593). Toch even aandacht hiervoor, want het biedt wel een helder kader.

 

Op zich willen de Staatsen - onder leiding van prins Willem van Oranje - de stad Antwerpen maar wat graag behouden, maar Alexander Farnese, de hertog van Parma, die in 1582 is benoemd tot landvoogd van de Zeventien Provinciën, weet op 3 juli 1584 Antwerpen te omsingelen. Om de stad te veroveren sluit hij haar af om zo de bevolking uit te hongeren. Kort na het begin van deze actie wordt Willem van Oranje op 10 juli 1584 in Delft doodgeschoten. Omdat Willem's oudste zoon in Spaanse handen is, wordt prins Maurits de nieuwe leider van de Staatsen. 

De uithongering van Antwerpen vindt zijn beslag in februari 1585. Na een hevige, gruwelijke, strijd tekent burgemeester Filips Marnix van Sint-Aldegonde op 17 augustus 1585 de overgave. 

 

De vredesvoorwaarden worden bezegeld in de zogenaamde Acte van Reconciliatie. Tegenstanders van de Spaanse koning krijgen de kans de stad te verlaten: protestantse kooplieden en intellectuelen trekken naar het Noorden. Letterlijk en figuurlijk wordt Amsterdam groot van deze vluchtelingen. In Antwerpen wordt het katholieke geloof opnieuw ingesteld: kerken worden herbouwd en verdreven katholieke gezinnen en geestelijken moeten weer worden toegelaten. Hun misdaden worden de Antwerpenaren vergeven en ketters mogen, tenminste als ze niet terugkeren naar het katholieke geloof, nog maximaal vier jaar in de stad blijven wonen. De stad moet aan de Spaansen een schadevergoeding van vierhonderdduizend gulden betalen. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog loopt het inwoneraantal van Antwerpen terug van rond de 100.000 naar rond de 40.000. De families Iordaens en Van Noort (Jacob's latere schoonfamilie) blijven in Antwerpen wonen. Blijkbaar zijn zij katholiek.

 

Na de Val van Antwerpen ondernemen de Staatsen nog verscheidene pogingen om de stad te heroveren en het Zuiden opnieuw bij de opstand tegen de Spaansen te betrekken. Het wereldwijde web noemt 1605, 1620, 1624, 1638 en 1646. In genoemde jaren maakt Jacob Iordaens de oorlogshandelingen en schermutselingen wel mee. Ondanks de verwoede pogingen vanuit het calvinistisch gereformeerde Noorden blijft Antwerpen tot de katholieke Zuidelijke Nederlanden behoren.

In januari 1646 beginnen in Munster de onderhandelingen tussen vertegenwoordigers van de Republiek en Spaansen, maar in juli van dat jaar, Jacob is dan al 53 jaar èn een gevierd schilder, slaat stadhouder Frederik Hendrik - de opvolger van prins Maurits van Oranje - toch nog een beleg voor Antwerpen. Dit beleg biedt de Fransen de kans meerdere steden in het zuiden van het huidige België te veroveren. De Zuidelijken verdedigen Antwerpen echter met verve en uiteindelijk geeft prins Frederik Hendrik de belegering op. Op 14 maart 1647 sterft hij. Zijn zoon Willem II van Oranje wordt de nieuwe stadhouder.

  

Op 30 januari 1648 wordt in Munster de vredestekst tussen de Staten en Spanje definitief vastgesteld en op 15 mei 1648 wordt de Vrede van Munster getekend: de Tachtigjarige Oorlog is voorbij en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden wordt als soevereine staat erkend. Tot ergernis van de Antwerpse koophandel blokkeert deze Republiek de Schelde nog lange tijd om de Spaanse ex-vijand te benadelen en Amsterdam te bevoordelen.

Het moet vreemd zijn... die vrede na zoveel jaren oorlog. Ondertussen is Jacques Jacob Iordaens beslist bekend met wat er in Den Haag gebeurt. Hij - rijk geworden - bezit een buitenverblijf in Voorburg bij Den Haag, en kan ondertussen toch zijn woon- en werkatelier in Antwerpen aanhouden. In het geheim is hij al langer calvinist en zijn woonhuis in Antwerpen stelt hij reeds geruime tijd open voor religieuze bijeenkomsten. Zolang hij geen religieuze uitspraken doet, kan hij zijn katholieke clientèle blijkbaar behouden.

 

Na de dood van stadhouder Frederik Hendrik krijgt Jacob Iordaens een bijzondere opdracht. Max Rooses (1905) vertelt dat weduwe Amalia Solms samen met Constantijn Huygens, de raadsheer en secretaris van wijlen prins Frederik Hendrik, besluit de grote gewelfde zaal in het buitenverblijf in het Haagsche Bosch geheel met schilderijen ter ere van Frederik Hendrik te bekleden. Gezamenlijk kiezen ze de onderwerpen uit en Constantijn Huygens neemt contact op met de meest geslaagde kunstenaars. Jacob Iordaens - beslist een coryfee - is een van de uitverkorenen.

Op 19 oktober 1649 schrijft Jacob een brief aan Constantijn Huygens over het werk in de erezaal. Max Rooses kent de inhoud van die brief niet. Op 23 april 1651 schrijft Jacob een tweede brief aan Huygens waarin hij uitleg geeft over reeds gemaakte schetsen en op 8 november 1651 volgt een derde brief over aparte delen van het werk. In de tussentijd heeft zich echter een serieuze gebeurtenis afgespeeld, want op 6 november 1650 is stadhouder Willem II van Oranje aan de pokken overleden.

 

Als het om 1651 gaat, spat het wereldwijde web naar buiten met 'De Grote Vergadering van 1651'. Een schilderij dat wordt toegeschreven aan Bartholomeus van Bassen, Anthonie Palamedes of Dirck van Delen. Het stelt de vergadering voor van de Staten Generaal - van de gedeputeerden van de Zeven Provinciën - in de grote hal van het Binnenhof in Den Haag. Aan de dakbalken hangen Spaanse vlaggen, trofeeën uit de inmiddels beëindigde Tachtigjarige Oorlog.

In een Europa waarin nagenoeg alle landen worden geregeerd door absolute vorsten is deze vergadering van afgevaardigden van de gewesten een unicum. De gedeputeerden bespreken de toestand na de plotselinge dood van Willem II van Oranje. Uiteindelijk eindigt deze Grote Vergadering in augustus 1651 zonder benoeming van een nieuwe kapitein-generaal. Hierdoor komt de regering, zonder inmenging van een prins van Oranje, in handen van burgerbestuurders. Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is begonnen.

 

In 1652 is Jacques Jacob Iordaens klaar met het enorme doek 'De Triomf van Frederik-Hendrik'. Tsjah, overwinnaars worden gevierd. In dit jaar schrijft hij Amalia van Solms een uitgebreid verhaal over wat er in het schilderij te zien is.

Nee, ik ga het schilderij niet uitputtend beschrijven, maar boven Frederik Hendrik houden putti een banderol omhoog met de tekst 'Ultimus ante omnes de parta pace triumphus' ofwel 'De laatste zegepraal, zij die den Vrede baarde, staat boven al het andere'. Kortom: Vrede is belangrijker dan oorlog voeren.

Faam overwint de dood en de personificatie van de Vrede daalt neer. Ondeugende putti storten letterlijk de hoorn des overvloeds over Frederik Hendrik uit.

Mooi geschilderd allemaal, maar ik denk dat de inwoners van Grave, Bredevoort, Utrecht, Oldenzaal, Groenlo, Gennep, Mook, Middelaar, 's-Hertogenbosch, Wezel, Venlo, Roermond, Sittard en Maastricht en vele andere kleinere plaatsen onder stadhouder Frederik Hendrik gedurende zijn leven iets anders hebben ervaren dan vrede en overvloed.

 

Het doek met de afmetingen 731 cm hoog en 756 cm breed kent de signering J. JOR. f 1652. Heeft hij het in de Oranje-zaal geschilderd? Het is nogal wat om een doek van dit formaat te vervoeren. Hoe dan ook het hangt nog steeds aan de oostwand van de Oranje-zaal in het tegenwoordige Huis ten Bosch, het woonpaleis van koning Willem-Alexander en koningin Maxima in Den Haag. Rechts onderaan is zoon stadhouder Willem II in het zwart op een kleiner bruin paard afgebeeld. Hij houdt het dier in een levade voortreffelijk in bedwang. Op een kleine afdruk van het schilderij gelijkt deze afbeelding een plakplaatje. Het voelt aan als een toevoeging. Dit kan, maar op drie verschillende schetsen van na april 1651 staat wijlen stadhouder Willem II er in elk geval ook met dit bruine paard op. 

 

Rijkdom en eerbetoon voorkomen de dood niet. Jacques Jacob Iordaens stoot zijn opdrachtgevers niet tegen hun borst. Politieke uitspraken lijkt hij te mijden, maar temidden van alle tumult schildert hij - volgens mij - in dezelfde tijd; in 1651 heel subtiel zijn eigen gezicht (of misschien wel dat van Frederik Hendrik of Willem II, die hebben gedroomd van een eigen aards rijk) groenig in het groen in 'Droom van Jakob': ...want gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren.