OORSPRONG VAN 'TRICHT'
Thea-Warrior
Op zich ben ik vrij honkvast, maar in den vreemde proberen we toch telkens een ander etablissement aan te doen. De terrasstoelen van Van de Kaart zitten prima. De cappuccino en vegetarische loempiaatjes gaan er goed in.
Ja, ik ben 'zuilengek'. Het beeld van Jupiter op zijn zuil raakt me; 'de Oude God' is terug. Het confronteert me met de idee, die me ooit opgedrongen is, dat 'enkel als je tot een bepaalde religie behoort en bepaalde rituelen volgt' dat dan het hemelrijk voor je open zou staan. Al die oude Grieken en Romeinen zouden die kans dus hebben gemist. Vergeet het, de superioriteit van de ene religie over de andere is onzin.
In elke religie zijn misvattingen te vinden, maar tevens helende rituelen. Wat dit betreft, mogen adepten hun eigen religie screenen; behoud vooral de helende rituelen.
Op het voetstuk van de zuil staat I.O.M. IUPPITER. In 2023 vraag ik me al af wat I.O.M. zou kunnen betekenen. In overleg met? Vreemd.
Maar ik heb het: I.O.M. = Iovi Optimo Maximo
Ofwel: Aan de zeer goede en zeer verheven Iuppiter.
Het standbeeld is in 1984 door de firma Thomas Regout N.V. geschonken; bij hun 150-jarig bestaan. Het oorspronkelijke, Romeinse, voetstuk wordt in 2004 vervangen.
Tja, het schilderij 'De Heilige Familie' heb ik vrij minutieus gefotografeerd. Nu rest 'Op verkenning door Maastricht', het is een stad om verliefd op te worden. De sfeer op het Onze Lieve Vrouweplein is uitstekend: aan de overkant swingt Bistro Brass. Volgens mij zijn buitenlandse toeristen helemaal weg van Nederlandse schoenen.
We besluiten het Jekerkwartier te gaan verkennen, want de Jeker heeft de basis van Maastricht gewrocht. We beginnen bij de Bisschopsmolen aan de Noordelijke Jekertak. In de 11e eeuw behoort deze molen al aan Godfried van Bouillon, de hertog van Neder-Lotharingen. Als hij tijdens de Eerste Kruistocht op 18 juli 1100 in Jeruzalem sterft, gaat de watermolen over in de handen van de prinsbisschop van Luik. In 1442 wordt het Gilde van de Maastrichtse Brouwers eigenaar. Heel handig, al die informatieborden die we onderweg tegenkomen. We wandelen langs de enorme Minderbroederskerk, de kerk van de Franciscanen, waar het Mariabeeld uit de Sterre der Zee-Kapel lange tijd heeft gestaan. Sinds 1881 is dit een Rijksarchief.
De eerste stadsommuring is zowel afgrijselijk als sprookjesachtig. Als de Maastrichtenaren in 1229 van de Brabantse hertog Hendrik I het recht verkrijgen om hun stad te versterken, leggen ze rondom een aarden verdedigingswal aan. In het tweede kwart van de 13e eeuw wordt daar de eerste stadsmuur bovenop gebouwd. De strategische betekenis is van korte duur want in het begin van de 14e eeuw wordt er reeds een tweede ommuring rond de zich uitbreidende stad gebouwd. Onder de bogen zullen mensen en vee hebben geleefd of ze zijn in gebruik geweest als magazijn. De idee dat mensen telkens weer als vijanden tegenover elkaar komen te staan is zo treurig. Het concrete bestaan van deze muren geeft reeds 'hier is wat te halen' aan. Ergens zullen ze de bevolking wel hebben beschermd. Mogelijk dat burgers door het tijdelijk oponthoud van de vijand kunnen wegvluchten door poorten aan de andere kant van de stad. Degenen die de muren verdedigen, lopen wel veel risico. Wanneer houdt het ooit op?
Aan de middentak van de Jeker blijkt de Hertogsmolen rond 1900 afgebroken. Omdat de middentak door huisvuil, kadavers en leerlooierijen ter plaatse is vervuild, wordt deze om hygiënische redenen gedempt en overkluisd. Tegenwoordig doet de middentak nog dienst als riool in de Grote en Kleine Looiersstraat. Een gevelsteen van de Hertogsmolen zie ik nog wel. In het Latijn staat er een jaarvers op: 'Gebouwd als moutmolen, rijs ik omhoog.' Het chronogram is voor liefhebbers. Succes!
De Leeuwenmolen aan de zuidelijke Jekertak is vernoemd naar de leeuw die de topgevel bekroont. In het begin van de 19e eeuw bezit de Armentafel van de kerkfabriek van Sint-Servaas deze molen. De opbrengst van de pacht wordt bestemd voor armoedebestrijding. Genietend luister ik naar de bruisende, kletterende, sprankelende en helende waterstroom.
Maastricht kent meerdere oude bomen, maar de plataan in het Monseigneur Nolenspark roept me. Als kind spreek ik al met bomen en bomen met mij; ik heb mijn moeder grijze haren bezorgd. Eenmaal in de dertig maak ik me het spreken met het bewustzijn van bomen - via visualisaties - nog meer eigen. Oh, in mijn leven hebben bomen me uitgenodigd naar de Saami in Zweden te gaan waar ik de Oude Petter - een oude sjamaan - heb ontmoet. En op uitnodiging van een boom in Midden-Amerika ben ik in de gewone wereld zelfs in Guatemala verzeild geraakt. Wat zou het mooi zijn als tieners zouden kunnen en mogen leren hoe magisch het leven kan zijn.
Via het Rondeel Haet ende Nyt - weer iets héél anders - wandelen we richting het centrum. In de overwelfde ruimte van het rondeel hebben kanonnen gestaan. Herman in den Zarazien, die de stadsfinanciën van Maastricht beheert, heeft het gebouw opgericht. Een inscriptie, met grappige 'afkortingstekens' boven sommige letters, vermeldt een deel van de geschiedenis:
Haet ende Nyt ben ich ghenant
Minen vianden ben ich onbecant,
ende volmaeckt als men mach sien;
Bi meister Herman in den Zarazien,
Doe men screef voerwaer
Duysent vyfhondert ende sestien jaer.
Ik struikel wat over dat onbekend zijn aan zijn vijanden, maar dan snap ik het; de vijanden leren dit rondeel nooit kennen, want de kanonnen hebben die mensen voordien kapotgeschoten. Tsjah, de graffiti bij de rode toegangsdeur verdient, wat mij betreft, geen waardering. Het is naar dat het zo past bij 'Haet ende Nyt'.
Dan ontmoet ik de door mij bewonderde architect Pierre Cuypers. In 1867 wordt de vestingstatus van Maastricht opgeheven, waardoor huizen buiten de stadsmuren kunnen worden gebouwd. In 1887-1888 verschijnt aan de zuidzijde van de stad 'Het Villapark'. Om een goede verbinding met het centrum te creëren wordt de Begijnenstraat doorgetrokken tot de stadsmuur en op aandrang van de in Maastricht geboren Victor de Stuers (1843-1916) wordt er dan, naar ontwerp van zijn vriend Pierre, een volwaardige 'middeleeuwse' stadspoort opgericht.
Aan de veldzijde is de poort versierd met de stadsengel met het stadswapen en een gedicht. In Nederland is Victor de Stuers een invloedrijk pleitbezorger voor het behoud van het nationale culturele erfgoed. In die zin hebben Nederlanders veel aan hem te danken, maar Poort Waerachtig is toch wel ietwat bizar; zeker nadat in Maastricht zoveel middeleeuwse poorten zijn afgebroken. Toch koester ik Poort Waerachtig... dat deze Poort nog heel lang mag blijven staan. Wat het vers, gecomponeerd door Victor, betreft:
In achttienhonderdachtentachtig
Is deze poort gebouwd Waerachtig.
Vreest God, eert den Koning, doet uw plicht
De Heer bescherme de stad Maastricht.
De norm 'braaf-zijn' is wel duidelijk. Oorspronkelijk sieren kantelen deze neogotische poort, maar die blijken verkeerd om te zijn geplaatst en tevens niet goed verankerd. In 1936 komen ze naar beneden. Volgens Mestreechtersteerke.nl weten olijke Maastrichtenaren hier wel raad mee:
In het jaar zesendertig na negentienhonderd
zijn de kantelen naar onderen gedonderd.
Vreest niet, betaal uw belasting, doet uw plicht,
de gemeentewerken beschermen Maastricht.
Hoe dan ook in Maastricht wordt goed werk gedaan. In elk geval door de dierenambulance: ze redden een zieke zwaan. Enkele weken later zie ik op tv, volgens mij in het Jeugdjournaal, hoe geweldig blij het zwanenpaar is als ze weer bij elkaar zijn. Het Jekerkwartier biedt nog meer Maastrichtse geschiedenis om bij stil te staan: de Helpoort, de Jekertoren, de pater Vincktoren, de waterpoort van de noordelijke Jekertak, de Onze Lieve Vrouwewal met haar kanonnen, ijsvogels, meerkoetjes en reigers: zoekt en gij zult vinden. In het hele Jekerkwartier ervaar ik de stroming van het water. Mijn mooiste foto neem ik 'in de delta van de Jeker': Aad en ik zichtbaar op de plek waar Maastricht - Mosa Trajectum - heeft kunnen wortelen.
Bronnen
- Infoborden: De Bisschopsmolen; Eerste stadsommuring; Franciscanen- of Minderbroederskerk; Helpoort; Hertogsmolen aan de stadsmuur; Jekertoren; Leeuwenmolen; Poort Waerachtig; Rondeel Haet ende Nyt; Waterpoort Achter de Minderbroeders.
- Godfried van Bouillon. Op 22 oktober 2025 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Godfried_van_Bouillon
- I.O.M. Op 21 oktober 2025 van https://vanberkelbeelden.pictures/beeldhouwer/fons-bemelmans/jupiter/
- Klein Grachtje. Op 23 oktober 2025 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Lang_Grachtje_en Klein_Grachtje
- Poort Waerachtig. Op 23 oktober 2025 van https://mestreechtersteeke.nl/paggebprtwaerachtig.htm
- Victor de Stuers. Op 22 oktober 2025 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Victor_de_Stuers
---> 400 SENSITIEVE STRAPATSEN - Accepteren van Dat Wat is